(ارائه مطلب از : سعید یزدچی)

 مطابق آمار تهیه شده توسط سازمان ملل متحد در میان بلایای طبیعی، سیل و طوفان بیشترین تلفات وخسارات را به جوامع بشری وارد آورده اند، به گونه ای که تنها در یک دهه میزان خسارات ناشی از سیل وطوفان بالغ بر 21 میلیارد دلار در مقابل 18 میلیارد دلار خسارات ناشی از زلزله بوده است. این امر در کشور ما نیز صادق است و در اغلب سالهای گذشته حدود 70 % اعتبارات سالانه طرح کاهش اثرات بلایای طبیعی و ستاد حوادث غیر مترقبه صرف جبران خساران ناشی از سیل شده است . ضمن اینکه باید توجه داشت به دلیل بهبود روشهای ساخت و ساز و رعایت ضوابط و مقررات، ایمنی سازه ها و تأسیسات در مقابل خطراتی چون زلزله افزایش می یابد ولی متأسفانه روند طبیعی توسعه در کشورهایی نظیر ایران باعث تخریب محیط زیست ومنابع طبیعی شده و خسارات سیل مرتباً افزایش می یابد. رشد  250 درصدی خسارات ناشی از سیل کشور درپنج دهه گذشته مؤید این مدعاست.

متأسفانه موضوع سیل و مدیریت و کاهش خسارات آن در کشور مورد توجه جدی قرار نگرفته و فقط زمانی که سیلاب مخربی جاری می شود و فاجعه ای به وجود می آید، توجه مسئولین و متخصصین به آن جلب می گردد . اگرچه بررسی طرحهای مهار سیلاب که به صورت محدود و پراکنده در سطح کشور مطالعه و اجرا شده اند، نشان می دهد یک راه حل مشخص و مطمئن برای کلیۀ مناطق سیلگیر وجود ندارد اما بدیهی است پدیدۀ سیل علیرغم همۀ پیچیدگیهایش قابل بررسی و مطالعه بوده و می توان در جهت مهار وکاهش خسارات آن و حتی بهره برداری اقتصادی از سیل راه حل های مناسبی جستجو کرد.

بر این اساس برنامه ریزی و انجام اقدامات جامع جهت پیشگیری و کاهش خسارات سیل در قالب طرحهای مطالعاتی و اجرایی از اهمیت بسزایی در راستای دستیابی به اهداف توسعۀ پایدار برخوردار می باشد.

خسارات سیل کشور

خسارات ناشی از سیل شامل خسارت محسوس (Tangible Losses)  و خسارت نامحسوس  (IntangibleLosses)می باشد که خسارت محسوس خود به دو صورت مستقیم  (Direct)  و غیرمستقیم (InDirect)  طبقه بندی می گردند .

خسارات محسوس مستقیم شامل موارد زیر می تواند باشد:

- تلفات و ضایعات انسانی

- آبگرفتگی منازل و اماکن مسکونی و صنعتی

- آبگرفتگی مزارع و از بین رفتن محصولات کشاورزی و تلفات دامی

- تخریب تاسیسات زیربنایی نظیر جاده ها و پلها و خطوط انتقال برق و شبکه های آب و گاز

خسارت محسوس را می توان به راحتی کمی کرده و در محاسبات توجیه اقتصادی مدنظر قرار داد.

مهمترین دلایل تشدید خسارات سیل کشور

بی شک مهمترین علت وقوع سیلها در رودخانه ها و مسیلهای کشور، بارش در حوزه آبریز مناطق سیل گرفته و بالادست آنها می باشد اما آنچه که مهم می باشد بررسی دلایل تشدید خسارات سیل ناشی از چنین بارندگی هایی می باشد در زیر مهمترین عوامل مؤثر در تشدید خسارات سیل بطور مختصر تشریح می شود:

-  دخل و تصرف غیر مجاز در بستر و حریم رودخانه و مسیل ها که مطابق قانون توزیع عادلانه آب در اختیار وزارت نیرو بوده و معمولا با توجه به سیلاب با دوره بازگشت 25 ساله تعیین می شود .اشغال مجرا و بستر رودخانه تقریبا در تمام سیلهای حادثه اصولا عامل اصلی ایجاد خسارت و تلفات انسانی می باشد.

 

- تخریب منابع طبیعی و پوشش گیاهی منطقه از یک طرف ناشی از خشکسالی سالهای اخیر و از طرف دیگر در اثر توسعه بی رویه و دخل و تصرف غیرمجاز توسط عوامل انسانی بوده است. بدلیل کاهش پوشش گیاهی و تغییر کاربری اراضی، رواناب ناشی از بارش بعضاً تا بیش از 30 بر ابر افزایش یافته و در بخشی از مناطق که دارای شیب تند و از نظر زمین شناسی دارای خاک فرسایش پذیر بوده است، گل و لای زیادی جابجا شده و خسارات و تلفات بسیاری به بار آورده است.

 

- احداث سازه های تقاطعی نظیر پل و جاده بر روی آنها بدون توجه به شرایط هیدرولیکی و سیلابی رودخانه که منجر به تنگ کردن مسیر عبور جریان و بعضاً حتی انسداد مجرا می شود .

در سیل های اخیر این مسئله عامل عمده افزایش تلفات جانی که اغلب از سرنشینان خودروهای عبوری از محورهای ارتباطی منطقه بوده اند، به شمار می رود.

 

-  عدم توجه مناسب به هشدار و پیش بینی سیل و اتخاذ تدابیر مناسب در مواجهه با آن توسط دستگاه های ذیربط و مردم.

 

روشهای پیشگیری و کاهش خسارات سیل

1) مطالعه و اجرای طرحهای سازه ای مهار سیل

2)  مطالعه و اجرای طرحهای غیر سازه ای

3)  مدیریت حوزه و حفاظت آبخیز

4)  تهیه و تدوین نظامنامۀ مدیریت سیل و طرح عمل در مواقع بحران

5)  آموزش همگانی و تخصصی