آلودگی هوا ، دستاورد قرنی که گذشت !
( ارائه مطلب از : سکینه مهتدی)
قرن بيستم قرن برخورد تمدنها و قرن آلودگي هاي شديد محيط زيست نامگذاری گردیده است ، در صدسال گذشته با مصرف بي رويه سوختهاي فسيلي تمدن شگرف صنعتي پايه گذاري شده و همراه ستيز با زمين ، محيط زيست در كره مسكون به شدت آسيب ديده است . افزون طلبي و فراموشي اخلاقيات بشر در قرنی که گذشت نه تنها موجب برخورد و تضاد بين دولت ها و جنگهاي عالمگير شد بلكه همين افزون طلبي همراه پيشرفت سريع تكنولوژي با اتكا كامل بر مصارف انرژي ، باعث آلودگي آب ، هوا و خاك گرديد . اگر اين روند تا به اين حد ادامه داشت شايد نگراني ها كاهش مي يافت اما در اثر همين عملكرد تمدن مادي ، نظام آب و هوايي زمين نيز بر هم خورده است . امري كه بشر آن را ايجاد كرده ولي تبعات آن به علت گستردگي مقياس از كنترل بشر خارج است . آلودگي هاي شديد محيط زيست منجر به ناخوشي ها و نابسامانيهاي بهداشتي ، مرگ هاي زودرس و كوتاهي عمر شده كه اصل توسعه و صنعتي شدن افسار گسيخته را زير سوال برده است.
هواي آلوده به هوايي اطلاق مي گردد كه مواد بيگانه در تمام يا يكي از حالت هاي گاز ، مايع يا ذرات جامد در آن يافت شوند و تغييرات عمده اي در نسبت تركيبات سالم ايجاد نمايند . هواي آلوده داراي يك يا چند ماده آلاينده بميزان و مدت زماني است كه براي سلامتي انسان ، حيوان و گياه داراي آثار خطرناك است.
هواي اطراف كره زمين به چهارلايه تقسيم مي شود كه به ترتيب از سطح زمين بطرف هوا شامل تروپوسفر ، استراتوسفر، نروسفر و ترموسفر مي باشد . اكثر وقايع هواشناسي كه بر آلودگي هوا اثر مي نمايد در لايه نخستين يا مزوپوسفر وقوع مي يابد . بيش از 90% توده هواي زمين در اين لايه 12 مايلي متمركز شده است . ضخامت تروپوسفر نسبت به كره زمين به اندازه ضخامت پوست يك سيب نسبت به خود سيب است .اين لايه در قطبهاي زمين قدري نازكتر و در خط استوا ضخيم تر مي شود.
اولين آلاينده هاي هوا احتمالاً داراي منشا طبيعي بوده اند . دود ، بخار بدبو ، خاكستر و گازهاي متصاعده شده از آتشفشانها و آتش سوزي جنگل ها ، گرد و غبار ناشي از توفانها و مه هاي رقيق به همراه ذرات حاصل از درختان كاج و صنوبر، جزيي از محيط زيست به شمار مي رفتند . آلودگي هاي ناشي از منابع طبيعي معمولاً خطر جدي براي حيات جانوران و گياهان و يا انسان نبودند . اين در حالي است كه فعاليتهاي انساني خطري جدي براي ادامه حيات خود و ساير موجودات كره زمين فراهم نموده است.
با توجه به آلودگي هوا در شهرهاي بزرگ جهان نزديك به 70% آلودگي هوا مربوط به تردد وسايط نقليه موتوري است . اولين اتومبيل بنزيني در سال 1886 توليد شد كه تا سال 1900 توليد جهاني آن فقط حدود 2000 دستگاه درسال بود . در حاليكه در سال 1990 اين تعداد به 30 ميليون رسيد گرچه هر اتومبيل مقدار كمي سوخت مصرف و مقدار ناچيزي آلاينده منتشر مي كند اما 300 ميليون اتومبيل موجود در جهان جمعاً مقدار زيادي سوخت مصرف كرده و ميزان قابل توجهي آلاينده منتشر مي كند . مهمترين آلاينده هاي مهم هوا كه عمدتاً ناشي از بخش
حمل و نقل است و بوجود آمدن بيش از 90% عوامل آلودگي هواي شهرهاي بزرگ عبارتند از منوكسيد كربن ، اكسيدهاي نيتروژن ، اكسيدهاي گوگرد ، هيدروكربن ها و ذرات معلق آثار آلودگي هوا بصورت آثار مستقيم فردي و انساني و آثار جهاني آلودگي هوا قابل طرح است.
- اثرآلودگي هوا بر انسان
اثرات ناخواسته تماس حاد با آلوده كننده هاباآزمایش بر روی انسانها(داوطلبان)، حیوانات و همچنین بررسی آماری ابتلا به بيماريهاي مختلف و مرگ و ميرهائی که بر اثر آلودگیهای هوا در مناطق وسیع بوقوع پیوسته به اثبات رسیده است.بررسی اثرات طولاني مدت آلاينده هاي هوا بر روی انسان با مشكلات زیادی همراه است با اين حال مطالعات صورت گرفته در سي سال گذشته ارتباط كاملاً قاطع بين تماس بلندمدت با هواي آلوده و بيماريهايي مانند بيماري مزمن انسداد ريه ، آسم برونشيت،عفونت هاي حاد تنفسي، بيماري هاي قلبي و عروقي و سرطان ريه نشان میدهد.
با آزمایشات گوناگون بر روی داوطلبین وحیوانات و همچنین بررسی آمار مدلهاي اپيدميولوژي كه مخاطرات هواي آلوده برانسان را نشان مي دهند بر رابطه ميان غلظتهاي آلاينده هاي هوا و ميزان مرگ و مير تكيه مي نمايند . يكي ازاين مدلها ، تغييرات كوتاه مدت ميزان مرگ و مير را تجزيه و تحليل مي نمايد و آن را با تغييرات كوتاه مدت غلظت هاي آلودگي هوا ارتباط مي دهد .
- آثار جهانی آلودگی هوا
1- گرمایش جهانی
يكي از مسائل مهم آلودگي هوا گرم شدن كره زمين است كه ناشي از پديده اثر گلخانه اي مي باشد . گرم شدن كره زمين بدليل ظرفيت زياد برخي از گازهاي پايدار مثل دي اكسيد كربن ، فريونها ، هالوژنها ، متان ، ازن استراتوسفري ، اكسيدنيتروس ، كلروفلوروكربنها و ... در جذب حرارت است . عوامل مذكور بيشتر اشعه خورشيد را بدون مزاحمت عبور مي دهد ولي تشعشعات منعكس شده از سطح زمين را كه اشعه مادون قرمز مي باشد جذب و مجدداً منعكس مي نمايند كه همين امر سبب افزايش حرارت كره زمين مي شود . دي اكسيد كربن 57 درصد ، كلروفلوروكربنها 25 درصد ، متان 12 درصد و اكسيد نيتروس 6 درصد توزيع گازهاي گلخانه اي را به خود اختصاص داده اند . از نظر كمي و غلظت اتمسفري بيشترين نقش در گرمايش زمين به دي اكسيد كربن و در درجات بعدي به متان ، اكسيد نيتروس و كلروفلوروكربنها مربوط مي شود . گرم شدن كره زمين به ذوب شدن يخ در قطبين ، بالاآمدن سطح درياها ، تغييرات آب و هوايي و ... منجر خواهد شد.
2- كاهش ازن استراتوسفري
تاثير فعاليت هاي بشر بر روي لايه ازن حدود 30 سال است كه در حال بررسي مي باشد . تهي شدگي ازن كه حفره ازن ناميده مي شود و نخستين بار در قطب جنوب معلوم گرديد بر روي قطب شمال ، مناطق بالاي نيمكره شمالي و حتي مناطق حاره و استوايي نيز مشخص گرديد . چون ازن ، اشعه ماوراي بنفش با طول موج كوتاه را قبل از رسيدن به زمين جذب مي كند از بين رفت ازن احتمال ورود اين اشعه به قسمت زيست كره را افزايش مي دهد و خطر ابتلا به بيماريهاي نظير سرطان پوست و آب مرواريد را بدنبال خواهد داشت يكي از مهمترين گازهايي كه سبب از بين رفتن ازن مي شود كلروفلوروكربنها (CFCها ) هستند .
اثرات زيان بار تخريب لايه ازن می تواند موجب سرطان هاي پوستي،آسيب چشمي و اثر بر سيستم ايمني بدن شود همچنين آثار مخرب لايه ازن بر روي گياهان و جانوران نيز همانند انسان به اثبات رسيده است.
3- باران اسيدي
افزايش آلودگي هوا باعث شده است حتي باران كه بعنوان مهمترين عامل پاكسازي و تلطيف هوا محسوب مي شود علاوه بر اينكه نتواند سهمي در پالايش هوا داشته باشد بلكه خود در شرايط معيني بويژه در مراكز صنعتي واقع در اطراف شهرهاي بزرگ عامل آسيب رساني عمده اي تبديل شود.
بررسي هاي مختلف در دنيا نشان داده شده است كه PH بسياري از رودخانه ها در اثر بارانهاي اسيدي پايين آمده و تعادل اكولوژيكي در بسياري از مناطق بهم خورده است . اسيدي شدن و تغيير PH سبب كاهش حاصلخيزي خاك ، خسارت به آبزيان ، توقف توليد مثل ماهي ، خسارت به گياهان و ... خواهد شد . البته زمين شناسي و الگوهاي جوي و همچنين نوع پوشش گياهي و تركيبات خاك همگي بر آثار بالقوه باران اسيدي تاثير دارد . باران اسيدي نه فقط به جنگلها و درياچه ها بلكه به بسياري از مصالح ساختماني از جمله فولاد گالوانيزه و سنگهاي مختلف از جمله سنگ آهك ، ماسه سنگ و مرمر نيز آسيب مي رساند.
بحران آلودگي هوا و مشكلات آن در آينده نيز با توجه به استفاده روز افزون سوختهاي فسيلي و هسته اي و نيز افزايش جمعيت پيش بيني مي شود . در حال حاضر كوشش هاي فراواني در جهت استفاده از انرژي خورشيدي ، فتوولتائيك ، زمين گرمايي ، باد ، سوختهاي زيستي (بيوماس) ، امواج و جزرو مد درياها بعمل مي آيد و در مواردي موفقيت هاي شايان توجهي نيز بدست آمده است . بطوركلي مجموعه اين انرژي ها با عنوان انرژي هاي پاك طبقه بندي شده اند . به هرحال تا عملي و اقتصادي شدن انرژي هاي نوبشر بناچار سوختهاي فسيلي را مصرف خواهد كرد . از اين رو بايد از روش هاي مختلف از جمله بهره وري بهتر و فناوري مناسب براي كاهش آلودگي ها استفاده كرد.
