پسماندهاي صنعتي و خطرناك
( ارائه مطلب از : سکینه مهتدی )
امروزه توسعه صنايع و رشد سريع جمعيت با توجه به افزايش مواد مصرفي و همچنين افزايش تنوع كالاها و محصولات ، مشكلي به نام افزايش توليد پسماندهاي جامد بوجود آورده و این معضل از موضوعاتي است كه اخيراً بحران هاي بزرگ و جدي را در تمام جوامع بشري و كشورهاي گوناگون ايجاد نموده است.
نكته حائز اهميت اين است كه جمع آوري و دفع اينگونه مواد در اكثر كشورهاي جهان بويژه کشورهای در حال توسعه كه از فناوري چندان پيشرفته اي برخوردار نيستند ، مشكلات عديده بوجود آمده را مضاعف و دو چندان نشان مي دهد . آثار و مشكلات بهداشتي و زيست محيطي اينگونه پسماندها نيز با پسماندهاي خانگي بسيار متفاوت و به مراتب خطرناكتر مي باشد كه مقابله با آنها به سادگي امكان پذير نيست و احتياج به دانش فني فراوان و ادوات و تجهيزات پيشرفته و گران قيمت دارد . در طول نيم قرن اخير ، بخصوص در سه دهه گذشته ، هر ساله آلاينده هايي جديد با آثار متنوع ، مركب و بسيار پيچيده بوجود آمده است ، موادي مانند انواع آفت كشها ، مواد راديواكتيويته با قدرتهاي گوناگون ، پسماندهاي سمي و خطرناك و ... مقابله با اينگونه پسماندها و به حداقل رساندن خطرهاي بهداشتي و زيست محيطي آنها يك فعاليت عمومي و بين المللي و وظيفه دوستداران محيط زيست ، بخصوص قشر صنعتي جامعه و تمام مردم مي باشد.
تعريف پسماندهاي صنعتي
پسماندهاي صنعتي به مواد يا تركيباتي از پسماندها اطلاق مي شود كه توان تخريب يا آسيب رساني به سلامت و بهداشت انسان يا بيوسفر را داشته باشند . چنين موادي مي توانند داراي يك يا چند خاصيت زير باشند :
1) در طبيعت پايدار و از نظر بيولوژيكي در محيط تجزيه ناپذير باشند.
2) براي موجودات زنده كشنده باشند.
3) داراي اثر تجمعي يا آثار مخرب باشند.
4) قدرت انبساط بيولوژيكي داشته باشند.
تعريف پسماندهاي خطرناك
بطور كلي به مواد يا تركيباتي خطرناك نسبت داده مي شود كه داراي يك يا چند ماده با خواص زير باشند :
1) مواد منفجر شونده
2) مواد اكسيد كننده
3) مواد مشتعل شونده
4) مواد محرك و سوزش آور
5) مواد زيان آور
6) مواد سرطان زا
7) مواد خورنده
8) مواد عفونت زا
9) موادي كه بر اثر تماس با آب و هوا قادر به آزادسازي گازهاي سمي يا گازهاي خورنده باشند.
ويژگي هاي زباله هاي صنعتي و خطرناك
1) به سادگي تجزيه پذير نيستند و مي توان گفت تقريباً پايدارند .
2) اگر شرايط محيطي مناسب باشد تكثير مي شوند و درصد انتشار آلودگي را نيز بالا
مي برند.
3) به صورت گاز ، جامد يا مايع هستند و به علت كميت غلظت يا كيفيت فيزيكي ، شيميايي و بيولوژيكي مي توانند باعث ازدياد و مرگ و مير و بروز ناراحتي هاي مختلف گردند .
4) خاصيت انفجاري دارند .
5) خاصيت اشتعالي دارند .
6) اشعه زا بودن يا راديواكتيويته
7) خاصيت شيميايي داشتن
8) خورنده بودن
9) سمي بودن
فرار بودن اين مواد شيميايي و سموم ، موجب انتشار وسيع آن در سطح شهرها و محيط زيست مي شود و مي تواند شدت ابتلاي انسان را به بيماريهاي تنفسي و عوارض جانبي آن بالا ببرد ( از طريق هوا) ، درجه خطرناك بودنشان نيز براساس نيروي تخريب و زيان هاي حاصل از فقدان كنترل و دفع غلط آنها سنجيده مي شود و عوامل ديگري مانند سميت گياهي يا تجمع پذيري ، ميزان تجمع در بافت يك موجود زنده ، نيز مي توانند در تقسيم بندي ميزان خطرشان معيار قرار گيرد.
دو نكته مهم در جمع آوري پسماندهاي صنعتي
- اگر به صورت مايع باشند ، نبايد وارد شبكه جمع آوري فاضلاب شهري شوند .
- اگر خاصيت انفجاري و اشتعالي داشته باشند بايد كاملاً جداگانه از ساير پسماندهاي صنعتي جمع آوري گردند .
چند مثال از پسماندهاي صنعتي توليدي منازل
دترجت ها ، مركب ها و رنگهاي نقاشي ، ضدعفوني كننده ها ، مواد شيميايي عكاسي ، سفيدكننده ها ، چسبها ، پاك كننده هاي اجاق گاز ، حشره كشها ، سم ها ،لامپ مهتابي ، باطريهاي سربي ، تورهاي روشنايي ، تقريباً همه صنايع ، پسماندهاي خطرناك توليد مي كنند . صنايع شيميايي با توليد بيش از 60% اينگونه پسماندها در رتبه اول قرار دارند پس از آنها ، صنايع فلزي با تولید10% ، صنايع پتروشيمي 5% ، صنايع الكتريكي 3% و صنايع كاغذسازي 3% پسماندهای صنعتی را ایجاد می کنند .
دسته بندي پسماندهايي كه در طراحي سيستم مديريت پسماندهاي خطرناك قابل استفاده است:
1- پسماندهاي قابل بازيافت :
انواع اصلي پسماندهاي زيانبار كه مي توان آنها را در تاسيسات بازيافت مورد تصفيه قرار داد عبارتند از حلال هاي آلي آغشته به ناخالصي و فاضلاب هاي حاوي فلزات ، همچنين روغن هاي مصرف شده نيز غالباً مورد بازيافت قرار مي گيرند.
2- انواع پسماندهاي قابل احتراق و سوزاندن:
عملاً به استثناي پسماندهاي زيانبار معدني و مواد منفجره تمامي انواع پسماندها زيانبار را مي توان قابل احتراق به حساب آورد . در مورد بسياري از پسماندهاي آلي سمي نظير آفت كشها ، فرآيند سوزاندن ، غالباً عملي ترين راه نابودن كردن آنها است .
3- پسماندهايي كه مي توان آنها را سم زدايي كرد:
پسماندهايي كه مي توان با روش هاي شيميايي سم زدايي كرد پسماندهاي حاوي سيانور و كرومات را كه از صنعت آبكاري فلزات سرچشمه مي گيرند مورد توجه قرار داد . در مورد پسماندهاي سمي آلي نيز آفت كشهاي حاوي كلر را مي توان به كمك فرآيند كلرزدايي تخريب نمود.
4- تصفيه پسماندهاي حاوي فلزات سنگين همراه با اسيدها يا قلياها :
پسماندهاي حاصل از وان هاي چربي گيري با اسيد ، وانهاي آبكاري و لجن توليدي صنعت آبكاري از جمله اين پسماندها مي باشند . روش هاي تصفيه اي كه غالباً براي اينگونه پسماندها بكار مي رود مشتمل بر خنثي سازي ، ترسيب و تثبيت آنها است.
5- پسماندهايي كه قبل از تصفيه نياز به جداسازي يا بررسي ويژه دارند :
چنانچه پسماندهايي كه به مركز تصفيه مي رسند فاقد اسناد گويا در خصوص تركيب يا منشا پسماند باشند بايد قبل از ارسال به هر يك از واحدهاي تصفيه داخل مركز ، تحت آزمايشات مختلفي قرار گيرند . اينگونه مسائل بخصوص زماني بروز مي نمايد كه توليد كننده پسماند ، براي اولين بار پسماند توليدي خود را به مركز تصفيه مي فرستد . انجام بررسي و آزمايش پسماند بايد تا حد تاييد يكي از شيوه هاي تصفيه جهت پسماند مورد آزمايش پيش رود.
6- پسماندهاي زيانباري كه نمي توان آنها را با روش هاي معمول تصفيه نمود:
به عنوان نمونه اي از اين دسته پسماندها مي توان از مقادير اندك سيانور جامد موجود در نمكهاي سخت كاري يا جيوه موجود در باتريها نام برد. اينگونه پسماندها را مي توان در معادن يا در حفره هاي زيرزميني دفع نمود.
نوع كاملاً متفاوت ديگري از پسماندهاي خطرناك كه نيازمند شيوه دفع ويژه است عبارت است از مواد منفجره يا سيلندرهاي حاوي گازهاي فشرده. در بعضي كشورها اينگونه مواد توسط نیروهاي نظامي مخصوص ، مورد عمل قرار مي گيرد.
7- پسماندهاي قابل دفن در زمين :
اصولاً فقط آن دسته از پسماندهاي خطرناك که از مواد جامد تشكيل شده و از فرآوري ديگر پسماندهاي خطرناك حاصل شده اند و يا پسماندهايي كه هيچ راهي جهت كاستن از ميزان زيان باري آنها موجود نيست بايد اجازه دفن بيابند . از جمله اينگونه پسماندها مي توان از کيك فيلتراسيون حاصل از فلزات رسوبي و تفاله و خاكستر حاصل از دستگاه هاي پسماندسوز نام برد.
يك شرط لازم براي دفن پسماندها آن است كه محل دفن به شيوه مناسب طراحي شده و بخوبي تحت كنترل قرار داشته است.
