(ارائه مطلب از : شینا انصاری)

 تحقیقات اخیر صورت گرفته در خصوص Air-conditioner و نقش آن در آلودگی فضای داخل  خودرو بیانگر این موضوع است كه چنانچه بلافاصله پس از روشن شدن اتومبیل ، Air- Conditioner (A/C) خودرو فعال شود ، موجب آزاد شدن سریع گاز بنزن می گردد ، در این هنگام معمولاٌ بوی پلاستیک داغ شده در داخل اتومبیل به مشام می رسد.

متاسفانه باید گفت به علت ملموس تر بودن آلودگی هوا در محیط های باز، تاکنون توجه کمتری به کیفیت هوا در محیط های بسته شده است ، این در حالیست که در مناطق شهری بزرگ مردم بيش از 90 % وقت خود را در فضاها و محيط هاي بسته سپري كرده و بقيه وقت خود را در فضاهاي بازمي گذرانند که اين موضوع بيانگر اهميت توجه به مبحث آلودگي هوا در داخل محيط هاي بسته و نقش تاثيرگذار آن بر سلامت افراد می باشد .

 آلودگی هوا در محیط های بسته

  علیرغم  پيچيدگي مبحث آلودگي هوا در محیط های بسته (Indoor ) و اهميت بسيار زياد آن ، مطالعات كمتري در اين خصوص نسبت به آلودگي هواي آزاد انجام پذيرفته است و تصور عمومی بر این است که محیط های بسته از حیث آلودگی هوا ایمن تر از هوای آزاد می باشد ، در حالی که مطالعات نشان می دهد غلظت برخي از آلاينده ها در داخل ساختمان مي تواند تا 96 بار بيشتر از غلظت آن در محيط  خارج ( Outdoor) باشد ، همچنین اثرات این آلاینده‌ها بسته به طول مدت تماس و غلظت آلودگی ، سلامت انسان را تهدید می‌کند . به عنوان مثال افرادی که نگران مواجهه با اکسیدهای ازت ناشی از وسایل حمل و نقل هستند ، نمی دانند که پخت و پز با گاز طبیعی که در داخل منزل صورت می گیرد آنها را به مراتب بیشتر از هوای آزاد در معرض اکسیدهای ازت قرار می دهد .

 آلودگی فضاهای بسته صرفاٌ آلودگی هایی نیستند که از بیرون به داخل نفوذ    می کنند . انواع فرآورده های جدیدی که امروزه وارد محیط منازل و بطور کلی فضاهای بسته اعم از محل کار و ساختمان های عمومی گردیده اند ، نه تنها آلاینده های نوظهور پدید آورده اند بلکه به میزان زیادی از آلاینده های شناخته شده قبلی خطرناک ترند . مصالح مدرن ساختمان سازی ، تزیینات ساختمان ، رنگ ها ، آئروسل های حاوی مواد تمیزکننده ، حشره کش ها ، لوازم آرایش و مطبوع کننده های هوا از جمله این مواد می باشند. به عبارت دیگرآلودگی هوای داخل ساختمان در هر زمان از مجموع آلودگی نفوذی از خارج و نیز منابع داخل تشکیل می گردد . علاوه بر آن ، سیستم های تهویه به کار گرفته شده در فضاهای عمومی می توانند آلاینده ها را احیاء کرده و با افزایش میزان آلودگی موجب بازچرخش گرد وغبار ، فیبرها و مواد آلرژی زا شود.

 مواد آلی در فضاهای بسته

 یکی از مهمترین عوامل آلودگی محیط های بسته  ، ترکیبات آلی فرار مایعات یا جامداتی هستند که دارای کربن آلی ( کربن متصل به کربن ، هیدروژن ، نیتروژن یا گوگرد) بوده و با سرعت چشمگیری تبخیر می شوند . این ترکیبات پس از ذرات معلق بیشترین فراوانی و تنوع نشر را دارا می باشند ، از جمله مهمترین این ترکیبات بنزن ، تولوئن ، اتیل بنزن و زایلن هستند. مواد آلی فرار از طریق فرآیندهای مختلف وارد فضاهای بسته می شوند. این مواد ترکیباتی هستند که عمدتاٌ در دما و فشار عادی در فاز بخار وجود دارند ، همچنین مواد آلی نیمه فرار که به صورت مایع و جامد موجودند نیز در شرایط خاصی تبخیر    می شوند. انواع پلیمرها به ویژه PVC دامنه ی وسیعی از انواع گازها نظیر ونیل کلراید ، دی بوتیل فتالات ، تولوئن ، سیکلو هگزان و بوتیل الکل آزاد     می کنند. ممکن است یک منبع غالب یا چند منبع جداگانه مانند چسب موکت ، رنگ ساختمان ، نئوپان و پلاستیک در انتشار گازهای آلی نقش داشته باشند.

 نحوه رها شدن گازها از مواد ساختمانی به ویژه در کف پوش ها به این صورت است که ابتدا در سطوح نفوذ می کنند و سپس از همین سطوح تبخیرشده و وارد هوای محیط می گردند. امروزه کثرت مواد و وسایلی نظیر لوازم الکترونیک ، خوشبوکننده های هوا ، چسب ها ، مایعات پاک کننده ، واکس و افشانه های بهداشتی هریک به نحوی در ایجاد آلودگی هوا در محیط  های داخلی سکونت و کار و فعالیت موثرند . چهار ماده آلی فرار که پیشتر اشاره شد ( بنزن ، تولوئن ، اتیل بنزن و زایلن) ، که به اختصار BTEX نامیده می شوند اهمیت زیادی از نظر سلامت انسان دارند. ازمهمترین تاثیرات بنزن می توان مسمومیت خونی ، اثرات ژنتیکی و سرطانزایی را نام برد ،  تولوئن سیستم عصبی بدن را تحت تاثیر قرار می دهد، اتیل بنزن به دستگاه تنفسی وارد شده و موجب سوزش و التهاب چشم ها ، گلو و گرفتگی قفسه سینه می گردد ، زایلن ( دی متیل بنزن )  که در حال حاضر مهمترین حلال مصرفی در صنایع رنگ سازی می باشد روی مغز اثر گذاشته و می تواند سبب سرگیجه ، عدم هماهنگی ماهیچه ها ، سردرد و به هم خوردن تعادل بدن شود.

 مهمترین منابع تولید و انتشاربنزن وسایط نقلیه موتوری و آشپزخانه می باشد  هرچند پاره ای از صنایع نیز می توانند از عوامل انتشار بنزن در هوا باشند. بخشی از بنزن موجود در اگزوز وسایط نقلیه موتوری ناشی از سوخت ناقص بنزین و بخشی دیگر نیز بر اثر دالکیلاسیون هیدروکربن های معطر است. صنایع پتروشیمی ، پالایش نفت و کارخانجات صنایع لاستیک هم می توانند از منابع تولیدکننده بنزن باشند . بیشترین مصرف تولوئن در ایران در صنایع رنگسازی و چسب است. همچنین مصرف محصولاتی نظیر چسب موکت ، لاک الکل ،  انواع رنگها و استفاده از فرش و موکت نو می تواند موجب ورود اتیل بنزن به محیط های بسته و دستگاه تنفسی انسان شود.

  نتیجه آن که :

 با توجه به  مطلب اشاره شده در مقدمه ، مبنی بر اینکه در بررسی های جدید صورت گرفته مشخص شده است که فعال شدن  A/C  به محض روشن شدن خودرو موجب آزاد شدن سریع گاز بنزن ( از داشبورد، صندلی و خنک کننده هوای اتومبیل ) می شود ، که در بین مواد آلی فراربیشترین تاثیرمخرب را بر سلامت انسان به عنوان یک ماده محرز سرطانزا می گذارد و با توجه به منبع اصلی انتشار این ماده یعنی خودروها و به تبع آن استنشاق اجباری این ماده بسیار آلاینده در هوای کلانشهر تهران ، توصیه می کنیم هنگام سوار شدن به اتومبیل قدری گرما را تحمل کرده ( پنجره ها را باز کنید) و با خودداری از روشن نمودن عجولانه  A/C ، استنشاق گاز بنزن در فضای داخل خودرو را به حداقل برسانید .