فضای سبز
فضای سبز معابر: این فضا پیوسته در سمتی از عرض معابر قرار می گیرد که در اثر رشد گیاه، آسیبی به ساختمان ها، پیاده روها، سواره روها، نهرها و جوی ها وارد نشود و افزون بر آن، سایه ی فضای ساختمان ها کنترل شود.
فضاهای سبز معابر به انواع زیر تقسیم می شوند:
- فضای سبز دسترسی های کندرو، هدف از استقرار آنها، بیشتر از کنترل صدا و نور ترافیک خیابانهاست.
- فضای سبز دسترسی های تندرو، بافت حاشیه ای آنها به منظور زیبایی محیط، کنترل صدا، دگرگونی خیابان هایی است که در همسایگی ساختمان قرار دارند.
- فضای سبز دسترسی های خیلی تندرو، بافت حاشیه ای آنها به منظور زیبایی محیط، کنترل صدا و نورهای مزاحم ناشی از ترافیک و نیز پیشگیری از آلودگی فضا، ایجاد می شود.
فضای سبز رفوژها: رفوژها به فضاهای سبزی گفته می شود که در وسط و طول مسیر راه ها، برای پیشگیری از آسیب نور مقابل و زیبا سازی مسیر ساخته می شوند. این فضاها، در مقطعی از عرض راه به منظور جداسازی حرکت اتومبیل ها از دو باند نیز ایجاد می شوند. شکل رفوژها، نواری بوده و عرض آن حداقل 110 سانتیمتر است. استفاده از درختان ساقه بلند در رفوژ دسترسی تندرو و نیز استفاده از درختچه ها و بوته های گیاهان با ارتفاع کم در رفوژ دسترسی خیلی تندرو، الزامی است.
عملکردهای فضای سبز :
فضاهای سبز در شهرها، به ویژه در شهرهای بزرگ و صنعتی، دارای عملکردهای مختلفی میباشند. اثرات فضای سبز شهری از دیدگاه زیست محیطی مواردی چون کاهش آلودگی هوا، کاهش آلودگی صوتی، بهبود شرایط بیوکلیماتیک در شهر، افزایش نفوذپذیری خاک و تأثیر مثبت بر چرخه آب در محیط زیست شهری و افزایش کیفیت آبهای زیرزمینی را شامل میشود. فضای سبز میتواند به طور قابل توجهی دمای هوا را کاهش دهد و یا به تلطیف هوا کمک کند. در بررسی اثرات روانی ـ اجتماعی فضای سبز باید گفت که انسان ، در هر شرایطی ، روزانه به چند ساعت فضای ساکت و آرام نیاز دارد که فضای سبز میتواند این فضا را تأمین نماید.
فضای سبز شهری به عنوا زن بخش جاندار محیط شهری مکمل بخش بیجان شهر، یعنی ساختار کالبدی شهر، می باشد. در این خصوص، فضای سبز میتواند به عنوان لبه شهر، آرایش دهنده شبکه راهها و تفکیک کننده فضاهای شهری ایفای نقش نماید براساس مطالعات و بررسیهای وزارت مسکن و شهرسازی، سرانه متعارف و قابل قبول فضاهای سبز شهری در شهرهای ایران بین 7 تا 12 مترمربع برای هر نفر است که در مقایسه با شاخص تعیین شده از سوی محیط زیست سازمان ملل متحد (20 تا 25 مترمربع برای هر نفر)، رقم کمتری است. با وجود این، در شهرهای مختلف کشور نیز این رقم، با توجه به ویژگیهای متفاوت جغرافیایی و اقلیمی آنها، با اختلافاتی همراه است که میزان آنرا طرحهای مصوب هر یک از شهرها تعیین میکنند. براین اساس مکان یابی محلی جهت ایجاد وگسترش فضای سبز درجهت رسیدن به اهداف ایجاد آن ودستیابی به استاندارهای زیستمحیطی وجهانی حائز اهمیت بوده لذا دراین راستا بشر به ایجاد بام های سبز که قدمت دیرینه دارد روی آورده است
بام سبز شهری :
بام های سبز، باغ هایی که به جای سطح زمین در پشت بام خانه ها ساخته می شوند، امروزه در بیشتر شهرهای پیشرفته و پرجمعیت دنیا که به علت افزایش ساخت و ساز و کاهش سطح زمین با کمبود فضا مواجه می شوند، جایگزین فضای سبز شهری یا همان پارک ها شده اند .ساخت بام سبز قدمت بسیار طولانی دارد و به قرن های 7 و 8 پیش از میلاد مسیح بازمی گردد. تمدن های آسیایی پدید آمده در کنار رود دجله و فرات جزو اولین گروه هایی بودند که این هنر را به وجود آوردند که معروف ترین آنها باغ های معلق بابل کهن است. پس از آن ، بام های سبز به صورت پراکنده برای هزاران سال در مناطقی از اسکاندیناوی ، کردستان ، ایران ، ترکیه و عراق به نحوی برجسته ساخته می شدند. آنچه درباره بام سبز مهم بوده و آن را از دیگر سطوح متمایز می کند، صرفه جویی در مصرف انرژی و سوخت و ساز در ساختمان هاست که براساس مبحث 19 آیین نامه ایجاد ساختمان و مسکن در خصوص صرفه جویی در مصرف انرژی ، ایجاد بام های سبز از این نظر در روزهای گرم در شهرهای خشک و نیمه خشک همانند تهران می تواند در تهویه مناسب و خنک تر شدن محیط شهری موثر باشد.
این فضاها ضمن ایجاد زیبایی منظر در محیط با ایجاد فون و فلور مناسب برای رشد انواع حشرات ، موجب جذب پرندگان به سطح بام ها و تخم گذاری در آنها شده و در نتیجه جزایر حیات وحش کوچکی در پشت بام خانه ها می سازند.کنترل و کاهش روان آب ناشی از بارندگی ، کاهش آلودگی هوا با فیلتر کردن ذرات معلق هوایی از طریق ساقه و برگ گیاهان ، حفاظت در مقابل آتش سوزی در ساختمان ، تقلیل آلودگی صوتی به میزان 40 دسی بل و... از دیگر مزیت های تکنیک بام سبز به شمار می آید. آنچه در اینجا موردنظر است ، شناخت گونه های گیاهان بومی سازگار با شرایط اقلیمی ، میزان آب و خاک مورد نیاز و چگونگی ایجاد بستری مناسب برای رویش گیاهان در پشت بام خانه هاست.
در این تکنیک ، گیاهان شناسایی شده و مناسب در بستر یا سوبسترایی ویژه با ترکیبی از مواد معدنی و آلی کاشته می شوند. ترکیب گیاه با سوبسترا طوری انتخاب می شود که احتیاج چندانی به آبیاری جز در شرایط خشکسالی نداشته باشد. ضمن این که یک لایه زهکش در زیر بستر قرار
می گیرد تا ساختمان از خطرات دوگانه نفوذ ریشه گیاهان و تراوش آب به بنا از سقف محفوظ بماند. بام های سبز 2 نوع هستند:
بام سبز گسترده و متمرکز. بام های سبز گسترده اصولا سبک وزن هستند و معمولا ساختارهای مدون بام تحمل بار آنها را دارند. بام سبز گسترده سبک با عمق سوبسترایی بین 5 - 15 سانتی متر، وزن بام را بین 70 - 170 کیلوگرم افزایش می دهد؛ ولی بام های متمرکز مستلزم توان و مقاومت بیشتر بام در برابر بارشان هستند، به طوری که باری به اندازه 290 تا 970 کیلوگرم را بر بام تحمیل می کنند. انتخاب یک سیستم مناسب فضای سبز روی بام کاملا وابسته به توان تحمل بار توسط بام بنای زیرین است.. گیاهانی که برای محیط زیست روی پشت بام گزینش می شوند باید متناسب با اقلیم هر منطقه بوده و قادر به مقابله با یخبندان های شدید، سرمای باد، خشکی هوا، رشد و گل دهی مثبت باشند.
گلدان خیابانی :
گلدان زمانی در شهر استفاده می شود که امکان کاشت مستقیم درخت درختچه در زمین نیست. گلدان محاسن زیادی برای نمایش گلها و گیاهان زینتی در منظر شهر دارد.همچنین از آن برای ایجاد مانع،احیای محیط،غنای بصری،تلطیف مکان،کاهش بصری ارتفاع دیوارها و برخی ساختمانهای بلند وخشک،القای فرمهای مینیاتوری معماری،متمایز ساختن مسیر پیاده از سواره و... استفاده می شود.
فضای سبز واثرات آن :
۱* جذب پرتوها دو دسته از پرتوهای خورشیدی تأثیرات چشمگیری بر بدن انسان و سایر جانداران باقی می گذارند. یکی از آنها پرتومادون قرمز و دیگری پرتو ماوراء بنفش است.
۲* جذب گرد و غبار درختان به سبب پراکندگی شاخ و برگ خود بر تمام زوایا و سطوح، همچون یک گردگیر عمل می کنند. اگر درخت را به دقت نظاره کنیم می توانیم تنه آن را به جای دسته و شاخ و برگ آن را به جای پرهای روی یک گردگیر معمولی که در خانه بکار گرفته می شود ، تصور کنیم.
طی بررسیهای بعمل آمده یک هکتار از فضای سبز که حدوداً ۲۰۰ درخت در آن کاشته شده باشد تا ۶۸ تن از گرد و غبار را در هر بارندگی در خود جذب می کند.کاملاً واضح است که با وجود چنین درختانی زدودن ۶۸ تن گرد وغبار ، رایگان خواهد شد در صورتیکه بدون این درختان باید هزینه بسیاری را برای این کار اختصاص داد.
۳* تولید اکسیژن هوای مورد نیاز انسان در روز حدود۱۵ کیلوگرم است. درحالی که جذب غذای مورد احتیاج وی به آب ۵/۱ کیلوگرم و غذا ۵/۲ کیلوگرم می باشد.از این مقدار هوای سالم که به بدن انسان وارد می شود ۷۸ درصد آن را نیتروژن و ۲۱ درصد آن را اکسیژن تشکیل می دهد. گازهای دیگر مانند گاز کربنیک، نئون و هلیوم به همراه اکسیدهای ازت و گوگرد مقدار بسیار ناچیزی از وزن هوا را تشکیل می دهند.مثلاً گاز کربنیک
۰۳ %گاز کربنیک سریعاً به مرگ انسان منتهی می شود. تأکید می شود که مقدار زیادی از اکسیژن آزاد شده در طبیعت از طریق فضای سبز تولید می گردد. حال اگر درخت و فضای سبزی وجود نداشته باشد مشکل انسان در رابطه با وجود گازکربنیک در هوا و کمبود اکسیژن به خوبی نمایان می شود.علفها و چمنزارها اگر چیده و کوتاه نشوند سطح سبز زیادی را به وجود می آورند مثلاً یک متر مربع چمن چیده(بریده) شده به ارتفاع ۳-۵ سانتیمتر دارای ۶تا۱۰ مترمربع سطح سبز می باشد.در صورتی که همین چمن در حالت کوتاه نشده در هر متر مربع دارای ۲۰۰متر مربع سطح سبز است.براساس این محاسبه تنها ۵/۱ مترمربع چمن کوتاه نشده میتواند به اندازه یک انسان در یک سال اکسیژن تولید کند.
۴* تولید فیتونسید:بررسیهای دانشمندان علم محیط زیست نشان می دهد که درختانی مانند گردو،کاج ، نراد،بلوط ، فندق، سروکوهی،اکالیپتوس،بید،افرا،زبان گنجشک و داغداغان از خود ماده ای به نام فیتونسید در فضا رها می سازند که برای بسیاری از باکتریها و قارچهای تک سلولی و برخی از حشرات ریز اثر کشندگی دارد.در عین حال تولید چنین موادی توسط درختان برروی انسان اثر فرح بخشی دارد. دلیل این امر را دانشمندان چنین بیان می کنند:مغز انسان از دو نیمکره چپ و راست تشکیل شده است.نیمکره راست در تنظیم احساس غریزی و طبیعی انسان مانند احساس محبت،خواب و نیازهای دیگر طبیعی نقش دارد.در حالی که نیمکره چپ کار به نظم کشیدن کارهای مکانیکی انسان مانند تنظیم وقت و سروقت حاضر بودن را بعهده دارد. انسان شهرنشین به دلیل درگیری در کارهای روزمره و شرایط محیط زیست شهری به مراتب کار بیشتری از نیمکره چپ خود می کشد که ایت امر موجب اختلال بین دو نیمکره مغز و در نتیجه عملکرد طبیعی مغز انسان می گردد.دانشمندان پی برده اند که درختان به سبب رهاسازی مواد شبیه فیتونسید می توانند تعادل بین دو نیمکره مغز را به خوبی برقرار ساخته و حالت طبیعی و آرام بخشی را به انسان ارزانی دارند.بنابراین نقش آرامبخشی درختان و فضای سبز به خوبی نمایان می گردد.
۵* تعدیل آب و هوا:درختان با تعریق و تعرق خود نقش حساسی در کاهش دمای میکروکلیما و افزایش رطوبت نسبی هوا ایفا می کنند.دمای یک هکتار فضای سبز در مرداد ماه تا ۵/۴ درجه کمتر از فضای مجاور خالی از درخت است.و به همین نحو رطوبت نسبی درون یک فضای سبز تا۱۱% بیش از محیط خارج اندازه گیری شده است.با تعدیل دو پارامتر یاد شده ،فضای سبز، میکروکلیمایی به وجود می آورد که آسایش فیزیکی مناسبی برای زیست انسان در پی دارد.
۶* موثر در کاهش آلودگی صدا:در حالی که آلودگی هوای تهران یا آلودگی جویهای سیاه رنگ و گندیده قابل رؤیت می باشد،بسیاری از شهروندان تهرانی جنجال هیاهوی اطراف خود را آگاهانه یا ناخودآگاهانه نادیده گرفته و آن را جزئی تفکیک ناپذیر از زندگی شهری می دانند. باید توجه کرد که عادت به نوعی آلودگی دلیل برمصونیت در مقابل آن نیست بلکه عادت به معنای کاهلی ، و هرچه بیشتر مستهلک شدن و غرق شدن در آلودگی است. هرصدای نا خواسته ای که به گوش انسان برسد آلودگی صوتی محسوب
می شود و حتی صدای موسیقی ملایمی که به طور نا خواسته از خانه همسایه به گوش برسد آلودگی صوتی به حساب می آید زیرا خود مخل آسایش فرد است. حاصل این واکنشها بدون تردید ، کاهش بازده قدرت فکری و جسمی را در پی دارد.
نقش كمربند سبز شهری در كاهش آلودگی هوای كلانشهرها:
هوای مركز شهرهای بزرگ معمولا بدليل تمركز صنايع، تردد وسايل نقليه، وجود واحدهای مسكونی، وجود معابر آسفالت شده، استفاده زياد از انرژی و ... همواره چند درجه از حومه ی شهر گرمتر است كه اين حالت به "اثر جزيرهی حرارت شهری یا urban heat island effect" معروف می باشد. در اين نقاط معمولا هوا پايدارتر است؛ يعنی آلودگی هوا در محل باقی می ماند و ممكن است منجر به ايجاد وارونگی دمايی (خصوصا در فصلهای پاييز و زمستان) شود كه پديدهای بسيار مضر است.
يكی از بهترين راههای دفع آلودگی هوا از سطح شهر توليد باد است و بهترين راه برای توليد باد، بوجود آوردن كمربند سبز در مسير گلباد غالب شهر (مسيری كه باد اغلب اوقات در آن جرياد دارد) است. اين باد به اين صورت بوجود مي آيد: دما در مناطقی كه دارای درخت و پوشش گياهی هستند خنكتر است و همانطور كه گفته شد شهرها گرمتر هستند. در اثر جابجايی هوای سرد و گرم بادی حاصل می شود كه مي تواند بار آلودگی سطح شهرها را كاهش دهد. عرض استاندارد كمربندهای سبز 500 متر است اما بر حسب صلاحديد طراح محيط در مورد كاهش يا افزايش ميزان باد، اين عدد می تواند كمتر يا بيشتر نيز بشود. كمربندهای سبز علاوه بر كاهش بار آلودگی شهرها، نقش مهمی درمحدود كردن رشد افقی شهر و همچنين ايجاد تفرجگاه دارند
عملکرد های فضای سبز شهری:
عملکرد فضای سبز به 3 دسته تقسیم می شود که عبارتند از:
_عملکرد زیست محیطی
_عملکرد زیبا شناختی فضای سبز
-عملکرد اجتماعی ، اقتصادی فضای سبز
عملکرد زیست محیطی :
این عملکرد عمدتا به بهبود شرایط اکولوژیکی و کاهش میزان بارآلودگی کمک می کند بطوریکه می توان گفت ایجاد فضای سبز یکی از راههایی است که به شکل موثری آلودگی های محیط زیست را کنترل کرده ومحیط سالمتری برای انسان فراهم می کند مسئله عمده در شهرهای امروزی، کیفیت پائین هواست، گیاهان می توانند نقش تصفیه کننده هوا را بازی کنند جذب آن توسط گیاهان که یکی از اصلی ترین ذرات الاینده هوا در مناطق شهری است در کاهش آلودگی بسیار مهم است . درختان همچنین می توانند شدیدا بر روی غلظت غبار موجود در جو اثر بگذارند وبا جذب این ذرات دید بصری لازم را ، علاوه بر پاکسازی هوا فراهم کنند درختان از طریق به دام انداختن ذرات معلق از طریق پرزها، شاخه هاو برگها آلودگی را کاهش می دهند ( یک خیابان بدون درخت دارای 10000 تا 12000 ذره معلق در هر لیتر هواست در حالی که در یک خیابان با پوشش درختی تعداد ذرات معلق درهر لیتر هوا به 1000 تا 3000 ذره کاهش پیدا میکند ) تغییر سرعت و جهت باد از دیگر فواید پوشش گیاهی هست که بطور غیر مستقیم در کاهش مصرف انرژی بواسطه کاهش انتقال هوا به داخل ساختمانها، موثر است
بطور کلی فواید زیست محیطی فضای سبز شامل موارد زیر است :
- بهبود شرایط بیوکیماتیک در شهر
- تاثیر مثبت بر چرخه آب درمحیط زیست شهری و افزایش کیفیت آبهای زیرزمینی
- کاهش آلودگی هوا
- افزایش رطوبت نسبی ( مقابله به جزایر گرما ، کاهش میزان سرب )
- کاهش آلودگی صوتی
- تعدیل دمای محیط وکاهش درجه حرارت
- جلوگیری از سرعت باد و تغییر جهت