آلودگي خاك در ايران
· امروزه از ميان منابع آلاينده موارد زیر مهمترين عوامل آلودگي بيوسفر محسوب ميشوند:
1- آلودگی صنعتی
بنا به آمارهاي موجود در سال 1386، تعداد 3799 معدن در حال بهرهبرداري و تعداد 15878 كارگاه صنعتي داراي ده نفر كاركن و بيشتر وجود داشته است . از بين كليه واحدهاي توليدي بدون در نظر گرفتن تعداد كاركن در سال 1386 تعداد 2064 واحد آلاينده در سطح كشور گزارش شده است. به دليل سياستهاي اتخاذ شده تاكنون، فعاليتهاي صنعتي به درستي توزيع نشده و با ايجاد قطبهاي صنعتي موجب قطبي شدن فضاي كشور و تمركز صنايع در بخشهاي خاصي از كشور شده است. طبق آمارهاي موجود در سال 1387 از مجموع 7649 پروانه بهرهبرداري صادر شده توسط وزارت صنايع و معادن براي فعاليت كارگاههاي صنعتي بيشترين پروانهها به ترتيب به استانهاي اصفهان، خراسان رضوي، تهران و آذربايجان شرقي تعلق گرفته به نحوي كه اين 4 استان 34 درصد مجوزهاي بهرهبرداري را به خود اختصاص داده اند. ساختار قطبي و تمركز فعاليتهاي صنعتي در مناطق خاصي از كشور از يك سو باعث جذب جمعيت شده و از سوي ديگر به دليل فعاليت اين صنايع، معضلات زيست محيطي حادي در اين مراكز به وجود آورده كه فشارهاي مضاعفي را بر محيط زيست كشور تحميل كرده است. مرکزیت ثقل اقتصادی واستقرار فعالیتهای تولیدی – صنعتی و خدماتی به میزان 3/14% صنایع کشور به نحوی که تهران را به صورت مرکز حمل ونقل وباراندازها و پایانه های عمده کشور در ارتباط با تجارت وصنعت درآورده و موجبات استقرار سطح وسیعی از کاربری های صنعتی در طرفین شریان های ترانزیتی متصل به پایتخت را فراهم ساخته است به دلیل عدم وجود برنامه های راهبردی از گذشته ، استقرار فعالیت های صنعتی به صورت نامناسب و بدون مکانیابی صحیح در میان سایر کاربری های شهری انجام گرفته است این عدم توازن فعالیتهای اقتصادی و صنعتی در کنار ظرفیت های زیست محیطی محدود شهر همچنان منابع آب ، خاک وهوا موجب بروز آلودگی های زیست محیطی جدی گردیده است .
2- آلودگی نفتی
· غلظت کل هیدروکربورهای نفتی رسوبات دریای خزر 5/8 الی 167 میکروگرم بر گرم می باشد که در مقایسه با خلیج فارس وضعیت بهتری دارد و کمترین و بیشترین میزان هیدروکربن های چند حلقه ای معطر (PAH) در سواحل جنوبی دریای خزر به ترتیب 72 و 954 نانوگرم بر گرم می باشد که وضعیت نسبتاً مطلوبی را نسبت به میزان مجاز(4000 نانوگرم بر گرم) نشان می دهد. وضعیت آلودگی های نفتی (TPH) در سواحل شمالی ایران پایینتر از حد مجاز است.
·مقدار توده های نفتی در سواحل شمالی خلیج فارس از یک کیلوگرم در هر کیلومتر ساحل تا بیش از 30 تن در هر کیلومتردر نوسان است که کمترین آن در سواحل سیستان و بلوچستان، هرمزگان و به ترتیب به سمت بوشهر و خوزستان بیشتر و تا 30 تن در هر کیلومتر می رسد. بیشترین آلودگی نفتی (TPH) در رسوبات منطقه خارک در محل سکوهای نفتی و سپس در مناطق سیری و لاوان و تنگه هرمز دیده می شود. هر ساله 30000 شناور از تنگه هرمز عبور می کند که از این شناورها در سال 2 میلیون بشکه نفت نشت می کند. در اکثر پساب های خروجی به دریا میزان TPH (هیدروکربن های نفتی) بالاتر از حد مجاز است. آلودگی های ناشی از نشت نفت لوله های انتقال نفت در جنوب تهران یکی از آلاینده های خاك در تهران گزارش شده است.
3 _ آلودگي هاي بخش كشاورزي( كودها و سموم كشاورزي )
با توجه به استاندارد تعیین شده برای سموم کشاورزی، اطلاعات حاصل از پایش انجام شده در آبهای ساحلی پنج کشور حوزه دریای خزر (سال 2005) نشان داد که میزان سموم با منشأ DDTs در آبهای ساحلی کشور بسیار بالاتر از حد استانداردهای جهانی (1600پیکو گرم در گرم) می باشد.
·میزان سموم حشره کشLindane در کلیه ایستگاههای اندازه گیری شده در آبهای ساحلی کشور بسیار پایینتر از حد استانداردهای جهانی می باشد وميانگين سميت سموم ارگانوفسفره در ماهيان بين 0/1- 100ppm مي باشد كه هشدار جدي براي اكوسيستم و ماهيان با ارزش اقتصادي در مصب رودخانه ها به شمار می آید.
·يكي از بزرگترين چالشهاي روبروي جامعه بشري که تحت عنوان نهضت جديد جهاني مورد توجه و اهميت قرار گرفته مسئله امنيت و سلامت غذاي جميعت رو به افزايش دنيا است. در حال حاضر علاوه بر مسائل و بحرانهايي نظير ظهور آفات و امراض جديد، مقاوم شدن بيش از ششصد گونه آفات، بيماري و علف هرز، مسموميتها، تخريب و فرسايشهاي شديد خاک، تهديد سلامت انسان، بروز بيماريهاي پوستي، سرطانها، مسموميتهاي منجر به مرگ، بيماريهاي مزمن، آلودگيهاي شديد شيميايي و تخريب محيط زيست و کشت بومهاي طبيعي و بر هم خوردن تعادلهاي طبيعي، كميت توليد نيز با بحران مواجه شده است.
در حال حاضر حدود 98 درصد از نظام توليد در کشور در محصولات باغي و زراعي مبتني بر روش استفاده از نهادههاي شيميايي است. تنها در 2 درصد از مزارع کشور بدون آنكه نظام ارگانيک حاکم باشد، توليد در شرايط طبيعي و خارج از شبکه نظارت و گواهي صورت ميگيرد. بررسی میزان مصرف سموم شیمیایی طی 55 سال گذشته در کشور نشان می دهد که بهطور میانگین ۲۸۰۳۸ تن از انواع سموم شیمیایی با سرانه 35/1 كيلوگرم در هكتار و 57 كيلوگرم براي هر نفر توزیع شده است .صرف نظر از میزان کل سموم توزیع شده، ترکیب سموم مصرفی نیز از اهمیت ویژه ای برخوردار است؛ ترکیب سموم مصرفی در کشورهای توسعه یافته جهان شامل۱۷ درصد حشرهکش، ۳۵ درصد قارچکش و ۴۸ درصد علفکش و از سوی دیگر در کشورهای درحال توسعه شامل ۵۰ درصد حشرهکش، ۳۵ درصد قارچ کش و ۱۵ درصد علفکش است. با توجه به آثار سوء سموم حشرهکش بر سلامت و محیط زیست، میزان مصرف اين سموم در کشورهای توسعه یافته تفاوت بسیار چشمگیری با کشورهای در حال توسعه دارد، این کشورها با استفاده از سایر روشهای مبارزه با آفات همانند مبارزهی بیولوژیک و کشاورزی ارگانیک همراه با حفظ محصول، مصرف سموم علفکش را کاهش دادهاند.در کشورما با اجرای سیاست مصرف بهینه کود و سم و جایگزینی آن با سایر روشهای غیرشیمیایی، مصرف سموم کاهش داشته اما این موضوع بر ترکیب مصرف سموم تاثیر محسوسی نداشته است.بررسی میزان کودهای شیمیایی توزیع شده طی 55 سال گذشته نشان می دهد که روند توزیع کودهای شیمیایی طی این دوره در حال افزایش بوده و از چهارصد تن به چهارميليون و چهارصد هزار تن با توزيع سرانه 226 كيلوگرم در هكتار رسيده است .پرداخت یارانه به سموم و کودهای شیمیایی موجب میشود که کشاورزان رغبت چندانی به استفاده از سایر روشهای مبارزه با آفات, امراض و علفهای هرز نداشته باشند. استفاده از سموم كشاورزی در سطح استان تهران از دیگر آلاینده های خاك ذكر می شود.
با توجه به رشد سریع جمعیت،داشتن خاکی بدون آلودگی برای تامین نیازهای غذایی بشر اهمیت پیدا می کند. توجه داشته باشیم که : خاك، پالاينده طبيعت محسوب مي شود كه علاوه بر تامين موادغذايي، ويژگي تصفيه كنندگي نيز دارد.تصفية پساب ها و پس ماندهاي حاصل از مواد شيميايی از طریق روشهاي معمول، از نظر اقتصادي مقرون به صرفه نبوده و از نظر زيست محيطي نيز تصفيه بصورت كامل صورت نگرفته و بعضاً خود ميتوانند آلوده كننده محيط زيست باشند. لذا بايد از روشي استفاده نمود كه براحتي تصفيه را انجام داده و تا آنجايي كه ممكن است هزينه مربوط به تصفيه را كاهش دهد.
4- فاضلاب
۵۶/۷ درصد صنايع كشور در استان تهران ، اصفهان ، آذربايجان شرقي و خراسان واقع شده اند. پنجاه درصد ازكل پساب صنعتي در 3 استان تهران ، اصفهان و خوزستان توليد ميشود. مصرف آب بخش صنعت كشور حدود يك ميليارد متر مكعب در سال تخمين زده مي شود. از اين مقدار حدود 60 تا 70 درصد آن به صورت فاضلاب هاي صنعتي به محيط زيست تخليه مي شود. بر حسب آخرین آمار شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور حجم آب شرب شهری 5 میلیارد متر مکعب، حجم فاضلاب مورد انتظار شهری 17/ 3 میلیارد متر مکعب، حجم پساب ( فاضلاب تصفیه شده شهری 43/ 0 میلیارد متر مکعب، مقدار درصد فاضلاب تصفیه شده به تولید شده شهری 40 %، حجم پساب ( فاضلاب تصفیه شده شهری )37/ 1 میلیارد متر مکعب، دبی طراحی تصفیه خانه های در حال بهره برداری 95/ 0 میلیارد متر مکعب، تعداد تصفیه خانه های فاضلاب شهری در دست بهره برداری 91 واحد بوده است. طرح فاضلاب تهران طرحی جامع وفراگیر است که در گستره ای به مساحت حدود 70000 هکتار و دبی متوسط 25 مترمکعب در ثانیه طراحی شده است که خوشبختانه فاز 1 آن به بهره برداری رسیده وفازهای 2و3 نیز آماده بهره برداری شده است در حال حاضر 8 تصفیه خانه محلی در تهران دایر ومشغول فعالیت می باشد.
5-پسماند
سالانه بیش از 16 میلیون تن زباله و پسماند عادی در كشور توليد مي شود كه ميانگين سالانه توليد زباله خانگي45000 ،زباله بيمارستاني 400 وپسماند عفوني 500 تن در روز محاسبه شده است. در تهران روزانه بیش از 7500 تن زباله خانگی و حدود 80 تن پسماندهای بیمارستانی تولید می شود علاوه براين ميانگين درصد اجزاء تشكيل دهنده زباله شهري به ترتيب فلزات 3/2 ، شيشه 9/1، كاغذ 2/7 ، پلاستيك 4/8، پارچه 3/2 ، چوب 2/1 و ميزان مواد فساد پذير 9/72 درصد بوده است. ورود شيرابه اين زباله ها كه حاوي انواع مواد خطرناك شیميایی و بیولوژیک است، مي تواند زيان هاي جبران ناپذيري را بر منابع آب و نهایتا انسانها و محیط زیست وارد كند.
پسماندهای صنایع فلزی، شیمیایی، پتروشیمی و معادن به دلیل وجود سرب، جیوه، نیکل وکبالت در آنها آلوده سازان محیط زیست خصوصاً خاک هستند. این صنایع سالانه حدود 155 هزار تن مس، 121.5هزارتن روی، 89 هزار تن سرب، 12هزار تن نیکل، 765هزار تن کبالت و 30.5هزار تن جیوه وارد خاک می شود بر اساس آخرین مطالعات انجام شده در سال 1387 در سطح کشور، تعداد 255 واحد صنعتی به عنوان منابع انتشارجيوه شناخته شده است كه شامل صنایع الکترونیک ، خودرو سازی ها، لامپ سازی ها، صنایع فلزی و .... مي باشند به طور مثال به طور مثال هر رايانه روميزي داراي ٣٢ درصد پلاستيك، نزديك به ٧ درصد سرب، 41 درصد آلومينيوم، 0016/٠درصد طلا، ٢0 درصد آهن، 189/٠درصد نقره و مقاديري فلزات سنگين و خطرناك مانند كادميوم، جيوه و آرسنيك است طبق یک تحقیق انجام شده گفته میشود برای ساخت یک مانیتور ساده علاوه بر مواد اولیهء مورد نیاز در حدود ۲۴۰ کیلوگرم سوخت،۲۲ کیلوگرم مواد شیمیایی، ۱۵۰۰ لیتر آب نیاز است و با توجه به این مساله به نظر میرسد استفادهء مجدد از وسایل کامپیوتری میتواند تا حد زیادی در مصرف مواد طبیعی صرفهجویی به وجود آورد. در ایران بیش از 4 میلیون رایانه از دور خارج شده وجود دارد عمر مفید رایانه ها در دنیا 3 سال است. زباله هاي الکترونیکی سومین منبع بزرگ تولید سرب درزباله های جامد شهری است. گر چه زباله هاي الكترونيكي تنها 2 درصد از حجم كل زباله هاي جمع آوري شده در كشورهاي مختلف را تشكيل مي دهد؛ اما اين حجم ناچيز شامل 70 درصد زباله هاي حاوي مواد سمي است مانيتور رايانه بين ٤ تا ٨ پوند و يك تلويزيون رنگي ٧٢ اينچي به طور متوسط ٨ پوند سرب دارد كه ازجمله زيان هاي آن، ايجاد آسيب هاي مغزي در كودكان است. Cpu نيز شامل مقاديري جيوه و كادميوم است عنصر سمی از جمله "کادمیوم” عنصری سرطان زا محسوب می شود، "آرسنیک" می تواند به مسمومیت های شدید یا حتی مرگ منجر شود، "سرب” مشکلاتی همچون کند ذهنی، کم خونی و مسمومیت به دنبال دارد .كروم مي تواند زمينه بروز فشار خون بالا، كمبود آهن، بيماري هاي كبدي و آسيب هاي مغزي و عصبي را فراهم كند و در کنار همه اینها " جیوه " که تاثیر مخربی بر سیستم ایمنی بدن دارد و آنزیم ها و ژن ها را تغییر می دهد و موجب آسیب دیدن سیستم عصبی از جمله وارد آمدن صدماتی به حس چشایی، بینایی و لامسه می شود، همه این موارد موجب شده است تا نهادهای مسئول در کشورهای مختلف جهان برای دفع این نوع از زباله ها به صورت جدی اقدام کنند از سال1371رايانه وارد ايران شده و اولين محموله تقريباً شامل 10 هزار رايانه بوده است، طبق برآوردها طي چند سال اخير هر ساله يك ميليون و 200هزار تا يك ميليون و 500 هزار رايانه در ايران مونتاژ شده است. زباله هاي رايانه اي هر چند به خاطر داشتن بعضي فلزات گران بها مثل طلا و پلاتين ارزشمند است، ولي بازيافت آن به علت وجود فلزات سنگين و سمي مثل سرب و كادميوم نياز به فناوري پيشرفته اي دارد. بنابراين در ايران انجام اين كار اقتصادي نيست و فقط قطعات پلاستيكي و بعضي از فلزات آن مانند آلومينيوم و آهن توسط زباله جمع كن ها جداسازي و براي استفاده مجدد فروخته مي شود ولي قطعات مداري پس از چندين بار استفاده دور انداخته و با بقيه زباله ها دفن مي شود. دفن يا سوزاندن اين زباله ها سبب ورود عناصر سنگين به آب هاي زيرزميني و گازهاي سمي به محيط زيست مي شود. براثر افزایش بی رویه جمعیت، همراه با عوامل دیگر مثل پدیده مهاجرت روستاییان به شهرها در جستجوی درآمد و رفاه بیشتر، شهرها به سرعت توسعه یافته اند و زمین های کشاورزی به سکونت گاه و جاده و کارخانه تبدیل شده اند. رشد شهرنشینی موجب افزایش سرعت و شدت آلودگی آب و هوا، افزایش میزان زباله و فاضلاب شده است. زندگی مدرن علاوه بر رفاهی که برای انسان به همراه دارد گاه ضررهای جبران ناپذیری را نصیب او می کند. کیسه های پلاستیکی و ظروف یک بار مصرف نیز در این مورد مصداق دارند. زمانی که این کیسه ها و ظروف، جایگزین اسلاف پارچه ای و کاغذی خود شدند شاید کمتر کسی فکر می کرد در آینده ای نزدیک همین جایگزین ها، تبدیل به یکی از معضلات اصلی محیط زیست شوند.براساس تحقیقات انجام شده تنها در ایران سالانه بیش از ۳میلیون تن پلاستیک تولید می شود. بیشتر این پلاستیک ها نیز بادوام هستند و صد ها سال طول می کشد تا به خودی خود تجزیه وجزیه و نابود شوند. در دنیا تلاش هایی برای جلوگیری از آلودگی طبیعت به پلاستیک انجام گرفته استمثلا در آمریکا طرحی اجرا شد که براساس آن انداختن بطری نوشابه و ظرف غذا به آب ممنوع شد؛ اما این طرح شکست خورد تا اینکه علم و تکنولوژی وارد میدان شد و مواد جدیدی به نام زیست تجزیه پذیر ها متولد شدند امروزه بسیاری از دولت های اروپایی همچون ایتالیا و دانمارک برای هر کیسه نایلون تجزیه ناپذیر ۱۵ سنت از شهروندان مالیات می گیرند. این روزها در ایران هم فعالیت هایی برای استفاده از پلاستیک های قابل تجزیه و کم کردن استفاده از پلاستیک های معمولی آغاز شده است اما تا رسیدن به نتیجه، راهی دراز درپیش است؛ بر اساس آناليز سازمان مدیریت پسماند شهرداري تهران از 750 تن زباله جمع آوري شده 71/0 درصد آن شامل بطريهاي PET مي باشد و ليكن فقط بخشي از اين ظروف توسط شهرداري منتقل شده وجزء آمار به حساب مي آيد.
برای دستیابی به آینده ای قرین سعادت، همه باید تلاشی خستگی ناپذیر و مستمر را برای حفظ زمین از نابودی بیشتر و ترمیم خرابی های گذشته آغاز کنیم. این تلاش وظیفه فرد فرد انسان های جهان و نیز وظیفه همه مردم در کشور عزیز ماست. متأسفانه ایران اگر چه سهمی یکسان با کشورهای دیگر از توسعه نداشت اما در این مسابقه جهانی برای نابودی محیط زیست خود، عقب نمانده و مشکلات عدیده ای را در زمینه های مختلف توسعه پایدار، چون فقر و نابرابری مشکلات جمعیتی، بهداشتی، مشکلات زیست محیطی چون کاهش جنگل، بیابان زدایی، فرسایش خاک، آلودگی آب، انقراض تنوع زیستی، مشکلات مربوط به مواد زاید جامد و پساب ها و... برای خود به وجود آورده که باید با عزمی ملی برای جبران مافات بپاخیزد و با آگاهی و هوشیاری کامل در رفع مشکلات بکوشد. محیط زیست به عنوان سرمایه عظیم حیات نیازمند حفاظت و مراقبت دایم همه ساکنان زمینی است بنابراین باید با استفاده صحیح از منابع طبیعی بهره وری را در محیط زیست گسترش دهیم.